मोह सकल ब्याधिन्ह कर मूला : अंतर्मनातील रोगांचे सूक्ष्म दर्शन

विद्यावाचस्पती चंद्रहास शास्त्री सोनपेठकर

गोस्वामी तुलसीदासकृत श्रीरामचरितमानस  हा केवळ भक्तिग्रंथ नसून मानवी मनाचे, वर्तनाचे आणि जीवनदृष्टीचे अतिशय सूक्ष्म विश्लेषण करणारे महान तत्त्वज्ञान आहे. उत्तरकांडमधील पुढील दोहे मानवी व्याधींची खरी कारणे बाह्य नव्हे, तर अंतर्गत आहेत, हे अत्यंत प्रभावीपणे सांगतात. येथे तुलसीदासांनी शारीरिक आजार आणि  मानसिक, नैतिक आणि आध्यात्मिक विकारांचे विषयी उलगडून दाखवले आहे.

मोह सकल ब्याधिन्ह कर मूला।
तिन्ह ते पुनि उपजहिं बहु सूला॥
काम बात कफ लोभ अपारा।
क्रोध पित्त नित छाती जारा॥

या दोह्यात ‘मोह’ म्हणजेच अज्ञान किंवा आसक्ती हाच सर्व रोगांचा मूळ स्रोत असल्याचे स्पष्ट केले आहे. मनुष्य जेव्हा वस्तू, व्यक्ती, पद, सत्ता किंवा सुख यांच्याशी अतिव आसक्त होतो, तेव्हा त्यातून असंख्य वेदना जन्म घेतात. कामनेतून वात उद्भवतो. लोभ हा वाढलेला कफ आहे, जो जडत्व निर्माण करतो, तर क्रोध हा पित्तासारखा आहे, जो अंतःकरणाला सतत जाळत राहतो. ही त्रिदोषांची उपमा मानवी मनाच्या असंतुलनाचे अचूक चित्र उभी करते.

प्रीति करहिं जौं तीनिउ भाई।
उपजइ सन्यपात दुखदाई॥
बिषय मनोरथ दुर्गम नाना।
ते सब सूल नाम को जाना॥

काम, लोभ आणि क्रोध हे तिन्ही विकार जर परस्पर हातमिळवणी करून कार्य करू लागले, तर ‘सन्निपात’ नावाचा भयंकर रोग निर्माण होतो, असे तुलसीदास सांगतात. याचा अर्थ असा की, हे तिन्ही दोष एकत्र आले की जीवन पूर्णतः असंतुलित होते. विषयांच्या असंख्य इच्छा, सततचे मनोरथ आणि त्यासाठी केलेले कष्टप्रद प्रयत्न हेच खरे दुःख ठरतात. ही दुःखे केवळ शारीरिक नसून मनाला आणि आत्म्यालाही छळणारी असतात.

ममता दादु कंडु इरषाई।
हरष बिषाद गरह बहुताई॥
पर सुख देखि जरनि सोइ छई।
कुष्ट दुष्टता मन कुटिलई॥

येथे ममता म्हणजे ‘दाद’, मत्सर म्हणजे ‘खाज’ अशी उपमा देऊन भावनिक विकारांचे स्वरूप उलगडले आहे. अति ममता माणसाला चिकटून राहणारी, सुटत न जाणारी व्याधी बनते. मत्सर हा सतत टोचणारा विकार आहे. अति हर्ष आणि अति दुःख हे घशाचे रोग सांगितले आहेत, कारण ते विवेकाचा आवाज दाबून टाकतात. दुसऱ्याचे सुख पाहून जळणे ही सर्वांत घातक मानसिक अवस्था आहे. दुष्टपणा आणि मनाची कुटिलता हे कुष्ठरोगासारखे आहेत, जे व्यक्तीच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाला विद्रूप करतात.

अहंकार अति दुखद डमरुआ।
दंभ कपट मद मान नेहरुआ॥
तृस्ना उदरबृद्धि अति भारी।
त्रिबिधि ईषना तरुन तिजारी।

अहंकार हा मानेचा अत्यंत वेदनादायक आजार असल्याचे सांगून तुलसीदास त्याचे परिणाम सूचित करतात. दंभ, कपट, मद आणि मान हे नसांचे रोग आहेत, कारण ते अंतर्मनाची संवेदनशीलता नष्ट करतात. तृष्णा म्हणजे कधीही न संपणारी इच्छा ही जलोदरासारखी आहे, जी सतत वाढतच जाते. पुत्रेषणा, वित्तेषणा आणि लोकेषणा या तीन तीव्र इच्छा शक्तिशाली किड्यांप्रमाणे जीवन आतून पोखरून काढतात.

जुग बिधि ज्वर मत्सर अबिबेका।
कहँ लगि कहौं कुरोग अनेका ॥

मत्सर आणि अविवेक हे दोन प्रकारचे ताप आहेत, जे माणसाच्या विचारशक्तीला आणि निर्णयक्षमतेला सतत जाळत राहतात. अशा असंख्य दुर्गुणरूपी रोगांचे वर्णन करणे अशक्य आहे, असे कवी सांगतात.

एक ब्याधि बस नर मरहिं ए असाधि बहु ब्याधि।
पीड़हिं संतत जीव कहुँ सो किमि लहै समाधि ॥

या अंतिम दोह्यात अत्यंत गंभीर सत्य मांडले आहे. माणूस एका रोगाने मरतो, पण असंख्य असाध्य मानसिक व नैतिक व्याधी आयुष्यभर त्याला छळत राहतात. अशा स्थितीत जीवाला खरी शांती, समाधी किंवा आत्मिक समाधान कसे मिळेल, हा मूलभूत प्रश्न येथे उपस्थित केला आहे.

उपसंहार

तुलसीदासांचे हे दोहे आजच्या काळात अधिकच अर्थपूर्ण वाटतात. बाह्य प्रगतीच्या झगमगाटात अंतर्मनातील विकार दुर्लक्षित राहतात. श्रीरामचरितमानस  आपल्याला सांगते की खरी चिकित्सा शरीराची नव्हे, तर मनाची आणि वृत्तीची आहे. मोह, अहंकार, लोभ, मत्सर यांचा त्याग आणि विवेक, संयम, करुणा यांचा स्वीकार केल्याशिवाय मनुष्याला खरी शांती मिळणे अशक्य आहे. या दृष्टीने हे दोहे केवळ जीवनोपयोगी आध्यात्मिक मार्गदर्शन करतात.

मन निरोगी ठेवण्याची आवश्यकता

मानवी जीवनात शरीराइतकेच मनालाही अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. शरीराचे आरोग्य बाह्य उपचारांनी काही प्रमाणात सुधारता येते; परंतु मन रोगट असेल तर शरीर निरोगी राहू शकत नाही. मन हे विचारांचे, भावनांचे आणि वृत्तींचे केंद्र असल्याने त्याची अवस्था संपूर्ण जीवनप्रवाह ठरवते. चिंताग्रस्त, असंतुलित आणि असमाधानी मन सतत ताण निर्माण करते; आणि हाच ताण पुढे शारीरिक रोगांचे रूप धारण करतो. म्हणूनच मन निरोगी ठेवणे ही केवळ मानसिक गरज नसून आरोग्यपूर्ण जीवनाची मूलभूत अट आहे.

मन निरोगी असेल तर विचार स्पष्ट होतात, निर्णय योग्य घेतले जातात आणि परिस्थितीशी सामना करण्याची शक्ती वाढते. संयम, विवेक, समाधान आणि सकारात्मक दृष्टीकोन यांमुळे मन बळकट होते. उलट क्रोध, मत्सर, लोभ, भीती आणि अहंकार यांमुळे मन सतत अस्थिर राहते. ही अस्थिरता माणसाच्या वर्तनात, नातेसंबंधांत आणि कार्यक्षमतेत अडथळे निर्माण करते. त्यामुळे मानसिक आरोग्य बिघडल्यास जीवनाचा समतोल ढासळतो.

मन निरोगी ठेवण्यासाठी आत्मपरीक्षण, योग्य विचारसरणी, संतुलित जीवनशैली आणि आध्यात्मिक मूल्यांची जोपासना आवश्यक आहे. प्रार्थना, ध्यान, स्वाध्याय, सत्संग आणि सेवाभाव यांमुळे मन शुद्ध व शांत होते. अपेक्षांचे ओझे कमी करणे, स्वीकारभाव ठेवणे आणि कृतज्ञतेची भावना जोपासणे हेही मनाच्या आरोग्यास पोषक ठरते. अशा प्रकारे मन निरोगी असेल, तर शरीर, संबंध आणि संपूर्ण जीवन आपोआपच निरोगी व संतुलित होते.

आयुर्वेद आणि आधुनिक 'सायकोसोमॅटिक' (Psychosomatic) विज्ञानानुसार, आपले मन आणि शरीर यांचा जवळचा संबंध असतो. जेव्हा आपण सतत नकारात्मक भावना अनुभवतो, तेव्हा त्याचा थेट परिणाम आपल्या शरीरातील अवयवांवर आणि रोगप्रतिकारक शक्तीवर होतो.

​कोणत्या भावनेचा कोणत्या अवयवावर किंवा आजारावर परिणाम होऊ शकतो, याची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

​१. राग (Anger)

​सतत रागवल्यामुळे शरीरात 'पित्त' वाढते आणि रक्ताभिसरणावर ताण येतो.

​संबंधित आजार: उच्च रक्तदाब (High BP), हृदयविकार, डोकेदुखी आणि यकृताच्या (Liver) तक्रारी.

​२. चिंता आणि विचार (Worry & Overthinking)

​जास्त विचार केल्यामुळे पचनशक्तीवर परिणाम होतो.

​संबंधित आजार: अपचन, गॅसेस, अल्सर, पोटाचे विकार (IBS) आणि प्लीहा (Spleen) कमकुवत होणे.

​३. भीती (Fear)

​भीतीचा थेट परिणाम आपल्या मूत्रपिंडावर (Kidneys) आणि एड्रेनल ग्रंथींवर होतो.

​संबंधित आजार: किडनी स्टोन, वारंवार लघवीला होणे, कंबरदुखी आणि हाडांचे विकार.

​४. दुःख आणि शोक (Grief & Sadness)

​दीर्घकाळ टिकणारे दुःख फुफ्फुसांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम करते.

​संबंधित आजार: दमा, श्वास घेण्यास त्रास होणे, खोकला आणि त्वचेचे विकार.

​५. ताणतणाव (Stress)

​मानसिक ताणामुळे शरीरात 'कोर्टिसोल' नावाचे संप्रेरक वाढते, जे आरोग्यासाठी घातक ठरू शकते.

​संबंधित आजार: मधुमेह (Diabetes), निद्रानाश, थायरॉईडच्या समस्या आणि रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणे.

​असेही उल्लेख आढळतात. 

एकंदर, गोस्वामी तुलसीदासांनी श्रीरामचरितमानसमध्ये मांडलेले मनोविकारांचे विश्लेषण आजच्या काळात अत्यंत समर्पक ठरते. मोह, काम, लोभ, क्रोध, अहंकार आणि मत्सर हे केवळ नैतिक दोष नसून मानवी जीवनाला ग्रासणारे सूक्ष्म रोग आहेत, हे या दोह्यांतून स्पष्ट होते. आधुनिक मानसशास्त्र व आयुर्वेदही मन-शरीराच्या या परस्परसंबंधास दुजोरा देतात. बाह्य उपचारांपेक्षा अंतर्मनाची शुद्धी, विवेक, संयम आणि आध्यात्मिक मूल्यांची जोपासना हाच खरा आरोग्याचा मार्ग आहे. मन निरोगी असेल तरच जीवन संतुलित, शांत आणि अर्थपूर्ण बनते.

( लेखक संतसाहित्याचे अभ्यासक आहेत. )