काम निर्माण करणारा समाज ते काम शोधणारी पिढी

विद्यावाचस्पती चन्द्रहास शास्त्री सोनपेठकर

भारतीय समाज परंपरेने उद्यमशील होता. ब्रिटिश काळानंतर नोकरीकेंद्रित मानसिकता कशी वाढली आणि सृजनशीलतेवर त्याचा काय परिणाम झाला? सविस्तर लेख.

खरं तर भारतीय समाज हा उद्यमशीलता, परिश्रम आणि सृजनशीलता यांचा सुदीर्घ वारसा लाभलेला समाज आहे. हजारो वर्षांच्या इतिहासात भारतीयांनी केवळ स्वतःची उपजीविका भागवली नाही, तर समाज, संस्कृती आणि ज्ञानपरंपरा यांना समृद्ध केले. शेती, पशुपालन, हस्तकला, व्यापार, शिक्षण, वैद्यक, स्थापत्य, तत्त्वज्ञान, कला – अशा सर्व क्षेत्रांत भारतीय समाजाने काम निर्माण करणारी भूमिका बजावली. त्यामुळे “नोकरी” ही संकल्पना भारतीय समाजाच्या मूळ स्वभावाशी फार सुसंगत नव्हती, असे म्हणावे लागते.

प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारत : उद्यमशील समाज

प्राचीन भारतातील ग्रामव्यवस्था पाहिली, तर प्रत्येक गाव हे जवळजवळ स्वयंपूर्ण आर्थिक एकक  होते. शेतकरी, कारागीर, वैद्य, शिक्षक, व्यापारी हे सर्व आपापल्या कौशल्यावर आधारित कार्य करत. कामाचे विभाजन होते. व्यक्ती आपली कला, बुद्धी आणि श्रम वापरून स्वतंत्रपणे जीवन जगत होती. गुरुकुल पद्धतीत शिक्षण घेणारा विद्यार्थी केवळ ज्ञानसंपादन करत नव्हता, तर स्वावलंबी जीवनासाठी आवश्यक संस्कार आत्मसात करत होता.

मध्ययुगीन काळातही भारत हा जागतिक व्यापाराचा महत्त्वाचा केंद्रबिंदू होता. कापड, मसाले, हस्तकला, धातुकाम यांमुळे भारतीय उत्पादने जगभर पोहोचत होती. हे सारे शक्य झाले कारण समाजात उद्यमशील वृत्ती आणि सृजनशील कौशल्य मोठ्या प्रमाणावर अस्तित्वात होते.

ब्रिटिश सत्तेचा परिणाम : मानसिकतेतील बदल

ब्रिटिशांच्या आगमनानंतर मात्र भारतीय समाजाच्या आर्थिक आणि शैक्षणिक रचनेत मूलभूत बदल घडले. इंग्रजांनी भारताला कच्चा माल पुरवणारा आणि तयार मालाचा बाजार बनवले. पारंपरिक उद्योग, हस्तकला आणि स्थानिक व्यापार यांना मोठा फटका बसला. लाखो कारागीर आणि उद्योजक बेरोजगार झाले.

त्याच वेळी इंग्रजांनी उभारलेली प्रशासन यंत्रणा – कचेऱ्या, रेल्वे, टपाल, महसूल व्यवस्था – यांसाठी पगारदार कर्मचारी आवश्यक होते. इंग्रजी शिक्षण घेऊन सरकारी नोकरी मिळवणे हे सामाजिक उन्नतीचे साधन मानले जाऊ लागले. त्यामुळे हळूहळू “स्वतः काही करणे” या ऐवजी “नोकरी मिळवणे” हेच यशाचे लक्षण समजले जाऊ लागले.

हा बदल केवळ आर्थिक नव्हता; तो मानसिकतेचा बदल होता. जो समाज उद्यमशील होता, तो समाज सुरक्षिततेच्या शोधात नोकरीकडे वळला.

स्वातंत्र्योत्तर काळ : नोकरीचे उदात्तीकरण

स्वातंत्र्यानंतरही ही बाब अधिक बळकट झाली. नव्या राष्ट्रनिर्मितीत सरकारी नोकऱ्यांना मोठे महत्त्व प्राप्त झाले. स्थिर उत्पन्न, पेन्शन, सामाजिक प्रतिष्ठा यांमुळे नोकरी ही “सर्वोत्तम पर्याय” मानली जाऊ लागली. मध्यमवर्गीय कुटुंबांमध्ये “मुलाने चांगली नोकरी मिळवावी” हेच प्रमुख स्वप्न बनले.

यामुळे उद्यमशीलतेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन दुय्यम झाला. जो व्यवसाय करतो, तो धोक्यात काम करतो; जो नोकरी करतो, तो सुरक्षित आहे – अशी मानसिकता तयार झाली. ही मानसिकता समाजाच्या सृजनशील शक्तीला मर्यादा घालणारी ठरतेय का?

नोकरी आणि सृजनशीलतेतील ताण

नोकरीत शिस्त, नियम आणि संरचना आवश्यक असतात. मात्र, त्याच वेळी त्या चौकटी सृजनशीलतेला मर्यादा घालतात. ठरावीक वेळ, ठरावीक काम, ठरावीक उद्दिष्टे आणि ठरावीक अधिकार यांमध्ये काम करणाऱ्या व्यक्तीला स्वतःच्या कल्पनांना पूर्ण मोकळीक देणे कितपत शक्य होते?

अनेक वेळा नोकरीत व्यक्ती आपली क्षमता पूर्णपणे वापरू शकत नाही. नवीन कल्पना सुचतात, पण “हे आपल्या कामाच्या कक्षेत नाही”, “वरिष्ठांची परवानगी लागेल”, “जोखीम घेऊ नका” अशा कारणांनी त्या दडपल्या जातात. परिणामी, व्यक्ती हळूहळू यंत्रवत काम करू लागते. ही स्थिती दीर्घकाळ टिकली, तर सृजनशीलता कुंठित होते.

शिक्षण व्यवस्था आणि नोकरीकेंद्रितता

आजची शिक्षण व्यवस्था अजूनही मोठ्या प्रमाणावर नोकरीकेंद्रित आहे. अभ्यासक्रम, परीक्षा, गुण, पदव्या यांचा अंतिम उद्देश नोकरीच असतो का? विचारस्वातंत्र्य, समस्या सोडविण्याची क्षमता, उद्यमशील विचार, अपयश स्वीकारण्याची तयारी – या बाबींचे काय?

विद्यार्थ्याला लहानपणापासूनच “चूक करू नकोस”, “सुरक्षित मार्ग निवड”, “धोका घेऊ नकोस” असे शिकवले जाते. त्यामुळे सृजनशीलतेसाठी आवश्यक असलेली धाडसाची वृत्ती विकसित होत नाही.

आजची गरज : उद्यमशीलतेचे पुनरुज्जीवन

तथापि, भारतीय समाजाची उद्यमशीलता संपलेली नाही; ती केवळ दडपली गेली आहे. आज स्टार्टअप्स, स्वयंरोजगार, सामाजिक उद्यम, ग्रामीण उद्योग, शेतीतील नवकल्पना यांमधून ती पुन्हा व्यक्त होत आहे. गरज आहे ती समाजाने आणि शिक्षण व्यवस्थेने या चेतनेला मान्यता आणि पाठबळ देण्याची.

नोकरी आणि उद्यमशीलता यांमध्ये संघर्ष न करता समतोल दृष्टिकोन स्वीकारणे आवश्यक आहे. उद्यमशीलतेतही शिस्त, जबाबदारी आणि सामाजिक बांधिलकी आवश्यक असते.

एकंदर, भारतीय समाज हा मूळतः उद्यमशील, परिश्रमी आणि सृजनशील आहे. आधुनिक काळात नोकरीकडे वाढलेला कल हा ऐतिहासिक परिस्थितीचा परिणाम होता; तो भारतीय स्वभावाचा स्थायी गुण नाही. आजच्या काळात जर शिक्षण, समाज आणि धोरणे सृजनशीलतेला प्रोत्साहन देतील, तर भारतीय समाज पुन्हा काम शोधणारा नव्हे, तर काम निर्माण करणारा बनेल.

नोकरी ही गरज आहे; पण सृजनशीलता ही समाजाची चेतना आहे. या चेतनेला योग्य अवसर मिळाला, तर भारताचा खरा विकास शक्य होईल.

#भारतीयसमाज
#उद्यमशीलता
#नोकरी
#सृजनशीलता
#IndianSociety
#EntrepreneurshipIndia
#EducationSystem
#SelfReliance