કેટલીક વિદાયનો અંત આવતો નથી. એ ફક્ત સમયના કોઈ ખૂણે બેસીને ફરી મળવાની રાહ જુએ છે.અમદાવાદમાં એ સાંજે વરસાદ જાણે આખા શહેરનો હિસાબ સરભર કરવા ઊતર્યો હતો.
સાંજના છ વાગ્યા હતા. આકાશમાં વાદળોનો એવો જમાવડો હતો કે દિવસનો પ્રકાશ પણ શહેરની ઊંચી ઈમારતોની પાછળ ક્યાંક ગૂંગળાઈ ગયો હતો. રસ્તાઓ પર દોડતાં વાહનોની લાલ-પીળી લાઈટો પાણીમાં ધ્રૂજતી હતી.
ફૂટપાથ પર આશરો શોધતા લોકો, છત્રીના સાંકડા વર્તુળમાં પોતાને બચાવવાની કોશિશ કરતાં રાહદારીઓ અને રસ્તાની બાજુમાં ઊભેલા ચાની લારીઓ પરથી ઊઠતી વરાળ આ બધું મળીને એક સામાન્ય ચોમાસાની સાંજનું ચિત્ર રચતાં હતાં.

આરવ માટે એ સાંજ સામાન્ય નહોતી.એ પોતાના ફ્લેટની બારી પાસે બેઠો હતો. સામે ચાનો કપ ઠંડો પડી ગયો હતો અને ટેબલ પર ખુલ્લું પડેલું પુસ્તક છેલ્લા એક કલાકથી એના સ્પર્શની રાહ જોતું હતું. તેનું ધ્યાન માત્ર એક જૂના ફોટોગ્રાફ પર કેન્દ્રિત હતું.

ફોટામાં બે કિશોરો એક જ લાલ છત્રી નીચે ઊભાં હતાં. છોકરાના વાળ વરસાદથી ભીના હતા અને છોકરીના ગાલ પર પાણીનું એક ટીપું અટક્યું હતું. બંને હસતાં હતાં. એ હાસ્યમાં ભવિષ્યની કોઈ ચિંતા નહોતી, સંબંધોના કોઈ હિસાબ નહોતા અને સમય સામે ટકી રહેવાની કોઈ કસોટી પણ નહોતી.

એમને ત્યારે ક્યાં ખબર હતી કે એક દિવસ આ જ ફોટો એમની વચ્ચે બચી રહેલો એકમાત્ર સેતુ બની જશે.
આરવે ફોટો હાથમાં લીધો અને પાછળ લખેલા શબ્દો પર આંગળી ફેરવી.
‘આવતા વરસાદે ફરી મળીશું.’નીચે એક તારીખ હતી. એ તારીખ પંદર વર્ષ જૂની હતી.


આરવે આંખો બંધ કરી.પંદર વર્ષ પહેલાંનું એક વાક્ય આજેય એની અંદર એટલું જીવંત કેવી રીતે રહી શકે? સમય માણસ પાસેથી કેટલું બધું છીનવી લે છે ઉંમર, નિર્દોષતા, કેટલાંક ચહેરાઓ, કેટલાંક સરનામાં. છતાં કેટલીક લાગણીઓ એવી હોય છે, જે સમયની સાથે જૂની થવાને બદલે વધુ ઊંડી ઊતરતી જાય છે.

મીરા પણ એવી જ એક લાગણી હતી.તેના જીવનમાં મીરા હવે હાજર નહોતી, પરંતુ એની ગેરહાજરી એટલી સતત હતી કે ક્યારેક આરવને લાગતું કે એ ખરેખર ગઈ જ નથી.
તેના હાસ્યનો અવાજ, વાત કરતી વખતે આંખો સહેજ સંકોચવાની એની ટેવ, ગુસ્સે થાય ત્યારે હોઠ ભીંસવાની એની રીત અને કોઈ વાત સમજાવતી વખતે આંગળીઓ હવામાં ફેરવવાની એની આદત આ બધું આરવની યાદમાં વર્ષોથી યથાવત્ હતું.
જીવન આગળ વધી ગયું હતું. આરવે અભ્યાસ પૂરો કર્યો હતો, સારી નોકરી મેળવી હતી અને પોતાની મહેનતથી એક ઓળખ ઊભી કરી હતી. તેની પાસે સુખસગવડની કોઈ ખાસ કમી નહોતી.

જિંદગીના કેટલાક ખાલીપા એવા હોય છે, જેને કોઈ સફળતા ભરી શકતી નથી.એ જ સમયે વીજળીનો એક તેજ લિસોટો આકાશમાં ચમક્યો. બારીના કાચ પર વરસાદનાં ટીપાં વધુ ઝડપથી અથડાવા લાગ્યાં અને આરવની યાદોમાં એક નાનકડું ગામ જીવતું થઈ ઊઠ્યું.

એ ગામ એટલે રામપુરા.લીલાં ખેતરો, કાચા રસ્તાઓ, નદીના કિનારે ઊભેલાં વૃક્ષો અને ચોમાસાની પહેલા ઝાપટા પછી આખા ગામમાં ફેલાતી ભીની માટીની સુગંધ. એ ગામમાં રહેતી એક છોકરી, જેને લાગતું હતું કે વરસાદ માણસને પોતાની સૌથી સાચી લાગણીઓની નજીક લઈ જાય છે.


રામપુરમાં ચોમાસું માત્ર ઋતુ નહોતું. એ ગામના જીવનનો એક અભિન્ન ભાગ હતું.વરસાદ આવતાં જ ખેતરોની રંગત બદલાઈ જતી. સૂકાઈ ગયેલા કૂવાઓમાં પાણી ઊતરતું, તળાવની પાળ પર લીલું ઘાસ ઊગતું અને ગામની ગલીઓમાં બાળકોના અવાજો ગુંજી ઊઠતા. વરસાદના દરેક ટીપા સાથે જાણે ધરતી પોતાની લાંબી તરસ ભૂલતી જતી.

આરવને એ સુગંધ ગમતી હતી, પરંતુ મીરા માટે એ સુગંધનું મહત્ત્વ કંઈક અલગ હતું.
“તને ખબર છે, આરવ?” એક દિવસ શાળાએથી પાછાં ફરતાં મીરાએ પૂછ્યું હતું, “વરસાદ પડે ત્યારે માટીમાંથી જે સુગંધ આવે છે ને, એ મને હંમેશાં કોઈ જૂની યાદ જેવી લાગે છે.”
“કઈ યાદ?”
“એ ખબર નથી. કદાચ એવી યાદ, જે હજી બની જ નથી.”
આરવે એની સામે જોયું અને હસી પડ્યો.
“તું વાતો પણ કેવી વિચિત્ર કરે છે!”
“અને તું વાતોનો અર્થ સમજ્યા વગર હસે છે.”
એણે મોઢું ફેરવી લીધું, પણ હોઠ પરનું સ્મિત છુપાવી શકી નહીં.
આરવ બાર વર્ષનો હતો અને મીરા અગિયાર વર્ષની. બંનેનાં ઘર વચ્ચે એક સાંકડી ગલી હતી. આરવના ઘરના આંગણામાં જૂનું લીમડાનું ઝાડ હતું અને મીરાના ઘરની બારીમાંથી એ ઝાડનો અડધો ભાગ દેખાતો.
એમની મિત્રતા કોઈ એક દિવસથી શરૂ થઈ નહોતી. એ તો ધીમે ધીમે રોજિંદી જિંદગીમાં ભળતી ગઈ હતી.શાળાની એક જ પાટલી, સાથે કરેલું ગૃહકાર્ય, પરીક્ષાના આગલા દિવસની ગભરામણ અને રવિવારે નદીના કિનારે બેસીને જોયેલાં સપનાં.
મીરાના પિતા શાળામાં શિક્ષક હતા. ઘરની આર્થિક સ્થિતિ સામાન્ય હતી, પણ મીરાના સપનાં અસામાન્ય હતાં. તેને ચિત્રો દોરવાનો શોખ હતો. એનાં ચિત્રોમાં ઘણી વાર વરસાદ, નદી, જૂનાં મકાનો અને દૂર જતો રસ્તો જોવા મળતો.
આરવ એને ચીડવતો.
“તારા ચિત્રોમાં માણસો ઓછા અને વરસાદ વધારે કેમ હોય છે?”
મીરા પેન્સિલ હાથમાં ફેરવતાં કહેતી, “કારણ કે માણસો બદલાઈ જાય છે, વરસાદ પાછો આવે છે.”
આરવ પાસે એનો કોઈ જવાબ નહોતો.

એક દિવસ શાળામાંથી છૂટતી વખતે ભારે વરસાદ પડ્યો. બાળકોનાં ટોળાં વાલીઓની છત્રીઓ નીચે ગાયબ થવા લાગ્યાં. આરવ પાસે છત્રી નહોતી. એ દરવાજા પાસે ઊભો રહીને વરસાદ બંધ થવાની રાહ જોતો હતો.
ત્યારે મીરા એની લાલ છત્રી લઈને આવી.
“ચાલ.”
“આટલી નાની છત્રીમાં આપણે બંને ક્યાં સમાઈશું?”
“તને છત્રી મોટી જોઈએ છે કે બહાનું?”
આરવ હસી પડ્યો.
બંને એક જ છત્રી નીચે ચાલવા લાગ્યાં. રસ્તો કાદવથી ભરેલો હતો. ક્યારેક આરવનો પગ લપસતો તો મીરા હસવા લાગતી. ક્યારેક પવનથી છત્રી એક તરફ વળી જતી અને બંનેના ખભા ભીના થઈ જતા.
ગામના છેડે પહોંચતાં આરવે પૂછ્યું, “મોટી થઈને શું બનીશ?”
“ચિત્રકાર.”
“એટલે આખો દિવસ ચિત્રો જ દોર્યા કરીશ?”
“હા. અને તું?”
“શહેરમાં જઈશ. મોટો માણસ બનીશ. મોટું ઘર લઈશ.”
મીરાએ થોડી વાર વિચાર્યું.
“એ ઘરમાં આંગણું હશે?”
“હશે.”
“અને વરસાદ પડે ત્યારે માટીની સુગંધ આવશે?”
“હું એવું ઘર જ બનાવીશ.”
મીરાએ ચાલતાં ચાલતાં પોતાનો હાથ એની સામે ધર્યો.
“તો વાયદો કર.”
આરવે એની હથેળી પર પોતાની હથેળી મૂકી.
“વાયદો.”
એ વાયદો બંનેએ હસતાં હસતાં કર્યો હતો. એમને ખબર નહોતી કે જીવનના કેટલાક વાયદાઓની કિંમત એ સમયે સમજાતી નથી; એની સાચી કસોટી વર્ષો પછી થાય છે.


વર્ષો પસાર થતાં ગયાં.બાળપણની નિર્દોષ મિત્રતા ધીમે ધીમે એક એવી લાગણીમાં ફેરવાઈ, જેને વ્યક્ત કરવા માટે બંને પાસે શબ્દો ઓછા પડવા લાગ્યા.હવે મીરા આરવની રાહ જોતી હતી અને આરવને મીરાની ગેરહાજરી અસહ્ય લાગતી હતી. શાળામાં મીરા એક દિવસ ન આવે તો આખો દિવસ આરવનું ધ્યાન ભણવામાં લાગતું નહીં. આરવ કોઈ વાતે ઉદાસ હોય તો મીરા પૂછ્યા વગર સમજી જતી.

એમણે ક્યારેય એકબીજાને પ્રેમનો સીધો એકરાર કર્યો નહોતો.કદાચ એમને લાગતું હતું કે જે સંબંધમાં બધું કહી દેવાની જરૂર ન પડે, એને શબ્દોમાં બાંધીને નાનો શા માટે કરવો?
ધોરણ બારની પરીક્ષાઓ નજીક આવી ત્યારે એક સાંજે બંને નદીના કિનારે બેઠાં હતાં. આકાશમાં વાદળો હતાં, પરંતુ વરસાદ હજી શરૂ થયો નહોતો. નદીના પાણી પર પવનની હળવી લહેરો ઊઠતી હતી.
મીરાએ પૂછ્યું, “તું અમદાવાદ જઈશ પછી મને ભૂલી તો નહીં જાય ને?”
આરવે હસીને કહ્યું, “આટલાં વર્ષથી રોજ મારી પાછળ પડેલી છે, તને ભૂલવી એટલી સહેલી છે?”
“હું ગંભીર છું.”
આરવે એની સામે જોયું. એના ચહેરા પરનું સ્મિત ધીમે ધીમે ઓસરી ગયું.
“ના, મીરા. હું તને ભૂલી નહીં શકું.”
“અને જો હું તારી સાથે ન હોઉં તો?”
“એ શક્ય જ નથી.”
મીરા કંઈ બોલી નહીં. એણે નજર નદી તરફ ફેરવી દીધી.
થોડી વાર પછી એણે કહ્યું, “દરેક વાત આપણા હાથમાં નથી હોતી, આરવ.”
આરવને પહેલી વાર એની વાતમાં છુપાયેલો ભય અનુભવાયો.
“શું થયું છે? તું કંઈક છુપાવે છે?”
“ના.”
“તો મારી આંખોમાં જોઈને કહે.”
મીરાએ એની સામે જોયું, પણ એના હોઠ સુધી આવેલા શબ્દો ફરી પાછા વળી ગયા.
એ દિવસે બંને ઘરે પાછાં ફર્યાં ત્યારે આરવને લાગ્યું કે એમની વચ્ચે કોઈ અદૃશ્ય અંતર ઊભું થયું છે. એ અંતર બહુ મોટું નહોતું, પણ એને પાર કરવા માટે જે વાત જાણવી જરૂરી હતી, એ વાત મીરા કહેવા તૈયાર નહોતી.
આગળના દિવસોમાં મીરા વધુ શાંત થઈ ગઈ.
એ હસતી હતી, વાતો પણ કરતી હતી, પરંતુ એની આંખોમાં જાણે કોઈ અજાણી ચિંતા ઘર કરી ગઈ હતી.
આરવ વારંવાર પૂછતો.
“મીરા, તને કંઈ તકલીફ છે?”
દરેક વખતે એનો જવાબ એક જ રહેતો.
“કંઈ નથી.”
પરંતુ ક્યારેક ‘કંઈ નથી’ એ સૌથી મોટી વાત છુપાવતું વાક્ય હોય છે.આરવ એ વાક્યનો અર્થ સમજવામાં મોડો પડી રહ્યો હતો.

આરવને અમદાવાદની કોલેજમાં પ્રવેશ મળ્યો ત્યારે આખા ઘરમાં ખુશીનો માહોલ હતો. તેના પિતા સંબંધીઓને ફોન કરીને સમાચાર આપતા હતા અને માતા જવાની તૈયારીમાં વ્યસ્ત હતાં.
મીરાએ પણ ચિત્રકળાના  વિષયમાં આગળ ભણવા માટે અરજી કરી હતી. બંનેએ વિચાર્યું હતું કે આરવ પહેલાં અમદાવાદ જશે અને પછી મીરા પણ ત્યાં આવી જશે.
એમની કલ્પનામાં ભવિષ્ય સરળ હતું.

એક જ શહેર, નવી જિંદગી અને જૂની મિત્રતાનો નવો અધ્યાય પરંતુ જીવન ઘણી વાર માણસને એનાં સપનાં પૂરાં કરવાની તક આપતાં પહેલાં એની સહનશક્તિની કસોટી લે છે.આરવના જવાના એક દિવસ પહેલાં રામપુરમાં ભારે વરસાદ પડ્યો.
સાંજના સમયે મીરાનો સંદેશ આવ્યો.
‘નદી પાસે આવ. તારી સાથે વાત કરવી છે.’
આરવ ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે મીરા જૂના પથ્થર પર બેઠી હતી. તેની બાજુમાં લાલ છત્રી હતી અને હાથમાં એક નાની ડાયરી.
“શું થયું?” આરવે પૂછ્યું.
મીરાએ માથું ઊંચું કર્યું. એની આંખો લાલ હતી.
“કાલે તું જતો રહીશ.”
“હા. પણ હું પાછો આવતો રહીશ.”
“જો પાછો આવવામાં મોડું થઈ જાય તો?”
“તો તું ફોન કરીશ.”
“અને જો ફોન ન થઈ શકે તો?”
આરવની ભ્રમર સંકોચાઈ ગઈ.
“મીરા, તું કહેવા શું માગે છે?”
એણે ડાયરી એની તરફ ધરી.
“આ તારી પાસે રાખજે.”
“મારે નથી જોઈતી. તું મને કહે, શું થયું છે?”
“હમણાં નહીં.”
“દરેક વખતે તું મને આ જ કહે છે.”
મીરાએ ડાયરી પાછી ખેંચી નહીં.
“ક્યારેક માણસ જેને સૌથી વધારે ચાહે છે, એની સામે જ સૌથી વધારે લાચાર બની જાય છે.”
આરવ ચૂપ થઈ ગયો.
મીરાએ ડાયરીનાં પ્રથમ પાનાં પર હાથ ફેરવ્યો.
“આમાં મેં કેટલીક વાતો લખી છે. કદાચ તને એક દિવસ એ સમજાશે.”
“એક દિવસ કેમ? આજે જ કહે.”
એણે આરવ તરફ જોયું. વરસાદનાં ટીપાં એના ચહેરા પર સરકતાં હતાં. એ આંસુ હતાં કે વરસાદ, એ નક્કી કરવું મુશ્કેલ હતું.
“મારે તને ગુમાવવો નથી, આરવ.”
“તો પછી મને કંઈક કહ્યા વગર દૂર જવાની વાતો શા માટે કરે છે?”
મીરા પાસે જવાબ નહોતો.એણે માત્ર એનો હાથ પકડી લીધો.

ઘણી વાર બંને વચ્ચે મૌન રહ્યું. દૂર વીજળીનો અવાજ સંભળાતો હતો. નદીનું પાણી વધતું જતું હતું અને વરસાદની ગતિ થોડી થોડી વારમાં તેજ બનતી હતી.
પછી મીરાએ પોતાના થેલામાંથી એક ફોટો કાઢ્યો. એ જ ફોટો, જેમાં બંને લાલ છત્રી નીચે ઊભાં હતાં.
ફોટાની પાછળ એણે લખ્યું:
‘આવતા વરસાદે ફરી મળીશું.’
આરવે ફોટો જોયો અને હસી પડ્યો.
“આ તો એવો વાયદો છે, જે તું કોઈ પણ સમયે પૂરો કરી શકે છે.”
મીરા પણ હસી, પરંતુ એની આંખોમાંનું દુઃખ છુપાયું નહીં.
“હા, આરવ. કોઈ પણ સમયે.”
એ સાંજે છૂટા પડતાં પહેલાં મીરાએ એક વાર પાછળ ફરીને જોયું હતું.આરવને ત્યારે ખબર નહોતી કે એ નજર એમની જિંદગીની છેલ્લી મુલાકાતની યાદ બનીને રહી જશે.

બીજા દિવસે આરવ અમદાવાદ જવા નીકળ્યો.
બસની બારીમાંથી ગામ ધીમે ધીમે પાછળ છૂટતું જતું હતું. એ મીરાની રાહ જોતો રહ્યો, પરંતુ મીરા બસસ્ટેન્ડ પર આવી નહીં.
આરવે મન મનાવ્યું કે કદાચ એ નારાજ હશે.
એને ક્યાં ખબર હતી કે કેટલીક ગેરહાજરીઓ નારાજગીથી નહીં, મજબૂરીથી જન્મે છે.

અમદાવાદની જિંદગી આરવ માટે એક નવી શરૂઆત હતી.કોલેજ, પરીક્ષાઓ, નવું વાતાવરણ અને ભવિષ્ય ઘડવાની દોડધામ વચ્ચે શરૂઆતના દિવસો ઝડપથી પસાર થઈ ગયા. છતાં દર સાંજે એ મીરાને ફોન કરવાનું ભૂલતો નહીં.
પ્રથમ થોડા દિવસ સુધી ફોન બંધ આવતો રહ્યો.
પછી એક દિવસ મીરાના ઘરે ફોન લાગ્યો.
સામે એની માતાનો અવાજ હતો.
“આરવ બેટા?”
“કાકી, મીરા ક્યાં છે? એનો ફોન બંધ આવે છે.”
થોડી ક્ષણ મૌન રહ્યું.
“એ અત્યારે અહીં નથી.”
“ક્યાં ગઈ છે?”
“કેટલાક દિવસમાં વાત કરાવીશ.”
આરવે વધુ પૂછ્યું નહીં.તેને લાગ્યું કે કદાચ ઘરમાં કોઈ કામ હશે.પરંતુ દિવસો પસાર થતા ગયા. અઠવાડિયાં વીતી ગયાં. મીરાનો કોઈ સંદેશ આવ્યો નહીં.
આખરે આરવ રામપુર ગયો.
મીરાનું ઘર બંધ હતું. બારી પાસેનું જૂનું તુલસીક્યારો સૂકાઈ ગયું હતું. દરવાજા પર ધૂળ જામી હતી.
પડોશમાં રહેતા એક વૃદ્ધે કહ્યું કે મીરાના પિતાની તબિયત અચાનક બગડી હતી અને પરિવાર વડોદરા જતો રહ્યો હતો.
“ક્યારે પાછા આવશે?” આરવે પૂછ્યું.
વૃદ્ધે માથું ધુણાવ્યું.
“એ તો હવે ભગવાન જાણે, બેટા.”
આરવ પાછો ફર્યો, પરંતુ એનું મન ત્યાં જ રહી ગયું.
એણે મીરાના જૂના સરનામે પત્રો લખ્યા. મિત્રોને પૂછ્યું. ઓળખીતાઓનો સંપર્ક કર્યો. કોઈ ચોક્કસ માહિતી મળી નહીં.
એક સાંજે એણે મીરાએ આપેલી ડાયરી ખોલી.

પ્રથમ પાનાં પર લખ્યું હતું:
‘કેટલીક વાતો માણસ પોતાના સૌથી નજીકના વ્યક્તિને પણ કહી શકતો નથી. કારણ કે એને ડર હોય છે કે સત્ય જાણ્યા પછી એ વ્યક્તિની આંખોમાં પોતાનું સ્થાન ગુમાવી દેશે.’
બીજા પાનાં પર લખ્યું હતું:
‘આરવ, જો ક્યારેય તું આ વાંચતો હોય, તો સમજજે કે હું તને ભૂલી નથી. હું માત્ર તારી સામે ઊભી રહેવાની હિંમત ગુમાવી બેઠી છું.’

એ પછીનાં પાનાં ખાલી હતાં.આરવે ડાયરી વારંવાર વાંચી. દરેક વખતે એને લાગતું કે કદાચ કોઈ નવો અર્થ સમજાશે.પરંતુ શબ્દો એ જ હતા.
પ્રશ્નો એ જ હતા અને મીરા ક્યાંય નહોતી.
વર્ષો પછી આરવને સમજાયું કે માણસ ઘણી વાર કોઈની ગેરહાજરીથી નહીં, પરંતુ એ ગેરહાજરીનું કારણ ન જાણવાથી વધારે પીડાય છે.મીરા ગઈ હતી.
પણ શા માટે?

એ પ્રશ્નનો જવાબ મેળવવાની આશામાં આરવે પોતાનું જીવન આગળ ધપાવ્યું. એણે અભ્યાસ પૂરો કર્યો, નોકરી મેળવી અને પછી અમદાવાદમાં જ સ્થાયી થયો.
સમયે એની જિંદગીનો બહારનો નકશો બદલી નાખ્યો.
માત્ર અંદરનું એક સરનામું યથાવત્ રહ્યું રામપુર ગામ
અને એ સરનામા સાથે જોડાયેલું એક નામ.
મીરા.

વર્તમાનમાં પાછા ફરતાં આરવનો ફોન રણક્યો.
અજાણ્યો નંબર હતો.સંદેશ ટૂંકો હતો.
‘આરવ, જો તને હજી પણ એ જૂની છત્રી યાદ હોય, તો આવતી કાલે સાંજે પાંચ વાગ્યે રામપુરના જૂના બસસ્ટેન્ડ પર આવજે. વરસાદ પડશે તો કદાચ હું પણ આવીશ.’
સંદેશના અંતે કોઈ નામ નહોતું.આરવે એને ફરી વાંચ્યો.
પછી ત્રીજી વાર એના હાથમાં પકડેલો ફોટો જાણે અચાનક ભારે થઈ ગયો.
જૂની છત્રી વિશેની વાત માત્ર એ અને મીરા જાણતાં હતાં.એણે તરત જ એ નંબર પર ફોન કર્યો.સામેથી કોઈ જવાબ ન મળ્યો.ફોન બંધ થઈ ગયો.આખી રાત આરવ ઊંઘી શક્યો નહીં.

શું ખરેખર મીરા હતી? પંદર વર્ષ પછી એનો સંપર્ક કરવાનો આટલો અજીબ રસ્તો શા માટે પસંદ કર્યો હશે? શું એ કોઈ મુશ્કેલીમાં હતી?કે પછી કોઈ અજાણી વ્યક્તિ એની જૂની યાદો સાથે રમત રમી રહી હતી?
સવારે આરવે ઓફિસમાં રજા મૂકી અને રામપુર જવા નીકળી પડ્યો.

વરસાદથી ભીંજાયેલા રસ્તા પર ગાડી આગળ વધી રહી હતી. શહેરની ઈમારતો પાછળ છૂટતી ગઈ. ખેતરો દેખાવા લાગ્યાં. દૂર ડુંગરોની ધાર પર વાદળો અટક્યાં હતાં.ગામ નજીક આવતાં આરવે ગાડી ધીમી કરી.
વર્ષો પછી પણ માટીની સુગંધમાં કોઈ ફેરફાર નહોતો. જૂની ગલીઓ બદલાઈ ગઈ હતી, કેટલાક મકાનોની જગ્યાએ નવી ઈમારતો ઊભી થઈ હતી, પરંતુ લીમડાનું જૂનું ઝાડ હજી ઊભું હતું.

આરવે ગાડી રોકી.ઝાડના થડ પર હાથ મૂકતાં બાળપણની કેટલીય યાદો એકસાથે જીવતી થઈ ઊઠી.
પછી એ જૂના બસસ્ટેન્ડ તરફ ગયો.સાંજના પાંચ વાગવા આવ્યા હતા.

વરસાદની નાની નાની બૂંદો ફરી શરૂ થઈ હતી. બસસ્ટેન્ડની છત પરથી પાણીની ધાર નીચે પડતી હતી. દૂર રસ્તા પર ધુમ્મસ જેવું વાતાવરણ રચાયું હતું.
આરવની આશા ધીમે ધીમે ઓસરવા લાગી.
એણે પોતાના મનને ઠપકો આપ્યો.
‘આટલાં વર્ષો પછી પણ તું એક સંદેશના આધારે અહીં આવી ગયો? તને ખરેખર લાગ્યું કે ભૂતકાળ ફરી પાછો આવશે?’
એ પાછો ફરવા માટે વળ્યો.
ત્યારે પાછળથી એક અવાજ સંભળાયો.
“આરવ?”
એક જ શબ્દ પરંતુ એ શબ્દે પંદર વર્ષનો સમય પાર કરી લીધો.આરવ ધીમેથી પાછળ ફર્યો.લાલ છત્રી નીચે એક સ્ત્રી ઊભી હતી.તેના વાળમાં ચાંદીની થોડી રેખાઓ હતી. ચહેરા પર સમયની નિશાનીઓ હતી. આંખોમાં પહેલાં કરતાં વધારે ગંભીરતા હતી.
એ આંખો...એ આંખોને આરવ ઓળખવામાં એક ક્ષણ પણ મોડું કરી શક્યો નહીં.
“મીરા?”
સ્ત્રીની આંખોમાં આંસુ ઊભરાઈ આવ્યાં.
“હા, આરવ. હું.”
એ ક્ષણે આરવના મનમાં અનેક પ્રશ્નો ઊઠ્યા, પરંતુ હોઠ સુધી એક પણ શબ્દ આવ્યો નહીં.મીરા એની સામે ઊભી હતી.પંદર વર્ષ પછી‌ એ જ લાલ છત્રી સાથે.
અને બહાર વરસાદ ફરી તેજ બનતો જતો હતો.


બસસ્ટેન્ડની બાજુમાં આવેલી ચાની નાની દુકાનમાં બંને સામસામે બેઠાં હતાં.વર્ષો પહેલાં જ્યાં એમની વાતો ક્યારેય પૂરી થતી નહોતી, ત્યાં આજે શબ્દો શોધવા મુશ્કેલ બની રહ્યા હતા.
“તું કેમ છે?” આરવે આખરે પૂછ્યું.
મીરાએ હળવું સ્મિત કર્યું.
“જીવતી છું.”
આરવને એ જવાબ ગમ્યો નહીં.
“આટલાં વર્ષ પછી તું મને આટલું જ કહીશ?”
“કહેવા માટે ઘણું છે, આરવ. પરંતુ શરૂઆત ક્યાંથી કરવી એ સમજાતું નથી.”
“એ દિવસથી, જ્યારે તું મને છોડીને જતી રહી હતી.”
મીરાની નજર કપમાં રહેલી ચા પર સ્થિર થઈ ગઈ.
થોડી વાર પછી એણે કહેવાનું શરૂ કર્યું.
“મારા પપ્પાને કેન્સર થયું હતું. એમની સારવાર માટે અમારે વડોદરા જવું પડ્યું. ઘરની આર્થિક સ્થિતિ ખરાબ હતી. મમ્મી એકલી બધું સંભાળી શકતી નહોતી. હું ભણવાની સાથે કામ કરવા લાગી.”
આરવ ચૂપચાપ સાંભળતો રહ્યો.
“પપ્પા બીમારી સામે લડી રહ્યા હતા ત્યારે પણ તારા વિશે પૂછતા. એમને ખબર હતી કે આપણે એકબીજાને પસંદ કરીએ છીએ. પરંતુ તેઓ ઇચ્છતા હતા કે હું પહેલાં પગભર બનું. એમને ડર હતો કે લાગણીઓના આધારે લીધેલો નિર્ણય ભવિષ્યમાં મારા માટે મુશ્કેલી બની શકે.”
“તો તેં મને કહ્યું કેમ નહીં?”
મીરાએ એની સામે જોયું.
“કહેવા માગતી હતી. તને પત્ર પણ લખ્યો હતો. પરંતુ પપ્પાની સારવાર દરમિયાન પરિસ્થિતિ એટલી ઝડપથી બદલાતી ગઈ કે હું કંઈ કરી શકી નહીં.”
તેના અવાજમાં અફસોસ હતો, પરંતુ એ અફસોસમાં કોઈ નાટકીયતા નહોતી.
“પપ્પા ચાલ્યા ગયા. મમ્મી લાંબા સમય સુધી એ આઘાતમાંથી બહાર આવી શકી નહીં. મેં નોકરી શરૂ કરી. ઘર ચલાવવું પડ્યું. તને ફોન કરવા માટે કેટલીય વાર નંબર હાથમાં લીધો, પરંતુ દરેક વખતે મને લાગ્યું કે હવે તારી જિંદગીમાં પાછી આવવાનો મને શું અધિકાર છે?”
આરવની આંખોમાં ગુસ્સો અને દુઃખ બંને હતાં.
“તું મારો અધિકાર નક્કી કરતી રહી અને મને પૂછ્યું પણ નહીં?”
મીરા ચૂપ રહી.આ પ્રશ્નનો એની પાસે કોઈ એવો જવાબ નહોતો, જે પંદર વર્ષનો સમય પાછો લાવી શકે.
થોડી વાર પછી એણે કહ્યું, “હા. મારી ભૂલ હતી. હું તને સત્ય કહી શકી નહીં. મને ડર હતો કે તું તારા સપનાં છોડીને મારી જવાબદારીઓમાં ફસાઈ જઈશ. કદાચ મેં તારા માટે નિર્ણય લેવાની ભૂલ કરી.”
આરવે બારીની બહાર જોયું.
“તું જાણે છે, મીરા? હું વર્ષો સુધી એ જ વિચારતો રહ્યો કે તું મને ભૂલી ગઈ હશે. કદાચ તારા જીવનમાં કોઈ બીજું હશે. કદાચ આપણા બાળપણના વાયદા તારા માટે માત્ર રમત હશે.”
“મેં તને ભૂલવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો,” મીરાએ ધીમેથી કહ્યું. “પણ ભૂલવું અને આગળ વધવું એક જ વાત નથી. મેં મારી જિંદગી જીવી. મારી જવાબદારીઓ પૂરી કરી. મારા સપનાં પણ પૂરાં કર્યાં. પણ આપણા સંબંધની યાદને હું ક્યારેય ખોટી કહી શકી નહીં.”
“તારા લગ્ન થયા?”
“ના.”આરવે કોઈ પ્રશ્ન પૂછ્યો નહીં.
મીરાએ પોતે જ કહ્યું, “એનો અર્થ એવો નથી કે હું પંદર વર્ષ સુધી ફક્ત તારી રાહ જોતી રહી. જીવનમાં ઘણું બન્યું. લોકો મળ્યા, સંબંધો બન્યા, જવાબદારીઓ આવી. પરંતુ મને સમજાયું કે હું કોઈને મારા જીવનમાં માત્ર ખાલી જગ્યા ભરવા માટે સ્થાન આપી શકું નહીં.”
આરવે પહેલી વાર એની વાતમાં રહેલી પરિપક્વતા અનુભવી.
બંને હવે એ બાળકો નહોતાં, જેમને લાગતું હતું કે પ્રેમ હોય તો દરેક મુશ્કેલી સહેલી બની જાય.
જીવન એમને શીખવી ચૂક્યું હતું કે પ્રેમ હોવો અને પ્રેમને જીવવાની પરિસ્થિતિ હોવી બંને અલગ બાબતો છે.
“તો હવે તું મને કેમ મળી?” આરવે પૂછ્યું.
મીરાએ પોતાના થેલામાંથી એક પરબીડિયું કાઢ્યું.
“મમ્મીનું થોડા મહિના પહેલાં અવસાન થયું. એમણે તારા માટે આ પત્ર રાખ્યો હતો. હું ઘણા સમયથી તને શોધતી હતી. પછી એક જૂના ઓળખીતાની મદદથી તારો સંપર્ક મળ્યો.”
“પણ સંદેશમાં તેં લખ્યું હતું કે વરસાદ પડશે તો કદાચ તું આવીશ.”
મીરાના ચહેરા પર નાનું સ્મિત આવ્યું.
“કારણ કે મને ખબર નહોતી કે તું આવશે કે નહીં.”
“અને જો હું ન આવ્યો હોત?”
“તો કદાચ હું આ પત્ર તારા સુધી પહોંચાડવાનો બીજો રસ્તો શોધત.”
આરવે પત્ર હાથમાં લીધો.
પરબીડિયા પર લખેલું હતું:
‘મારા આરવ માટે.’તેના હાથ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

પત્રમાં લખ્યું હતું:
‘બેટા આરવ,
તમે બંને નાનાં હતાં ત્યારથી હું તમારી મિત્રતા જોતી આવી છું. મીરા તારા વિશે વાત કરતી ત્યારે એની આંખોમાં જે ચમક આવતી, એ કોઈ માતાથી છુપાઈ શકે એવી નહોતી.
જ્યારે અમારા ઘરમાં મુશ્કેલીઓ આવી, ત્યારે મીરાએ તને દૂર રાખવાનો નિર્ણય કર્યો. મેં એને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો કે સત્યથી ભાગવાથી દુઃખ ઓછું થતું નથી. પરંતુ એ સમયે એ બહુ નાની હતી અને જવાબદારીઓના ભાર નીચે દબાઈ ગઈ હતી.
એણે ભૂલ કરી. પરંતુ એ ભૂલ પાછળ તારા પ્રત્યેનો અવિશ્વાસ નહોતો; તને દુઃખથી બચાવવાની એની અસમર્થ કોશિશ હતી.
જીવનમાં માણસ ઘણી વાર જેને સૌથી વધારે પ્રેમ કરે છે, એની સાથે જ સૌથી વધારે અન્યાય કરી બેસે છે. કારણ કે એને લાગે છે કે સામેની વ્યક્તિની ખુશી માટે એ બધું નક્કી કરી શકે છે.
મીરાએ પણ એવું જ કર્યું.
બેટા, હું તને માફી માગવા માટે આ પત્ર લખતી નથી. મીરા પોતાના જીવનના નિર્ણયો માટે પોતે જવાબદાર છે. હું માત્ર એટલું ઇચ્છું છું કે તમે બંને મળો ત્યારે એકબીજાને ગુમાવેલાં વર્ષોનો હિસાબ ન પૂછતા.
સમય પાછો આવતો નથી.
પરંતુ સમજણ ક્યારેક મોડેથી આવે છે, અને એ સમજણ આપણને બાકી રહેલા સમયને વધારે સારી રીતે જીવતાં શીખવે છે.
જો શક્ય હોય, તો એક વાર ફરી એ જ લાલ છત્રી નીચે ઊભાં રહેજો.
મને ખાતરી છે કે એ દિવસે તમે બંનેને સમજાશે કેટલીક લાગણીઓનો અંત આવતો નથી, ભલે સંબંધનું સ્વરૂપ બદલાઈ જાય.
તમને બંનેને આશીર્વાદ.
મીરાની મા.’
પત્ર પૂરો થયો ત્યારે આરવની આંખોમાં આંસુ હતાં.
એણે પત્ર ધીમેથી વાળી નાખ્યો.મીરા સામે બેઠી હતી. એના ચહેરા પર કોઈ અપેક્ષા નહોતી. જાણે એ આરવને કોઈ નિર્ણય લેવા માટે મજબૂર કરવા માગતી જ ન હોય.
“મીરા,” આરવે ધીમેથી કહ્યું, “આપણે ઘણો સમય ગુમાવ્યો.”
“હા.”
“શું તને ક્યારેય એવું લાગ્યું કે જો એ દિવસે તું મને બધું કહી દીધું હોત, તો કદાચ આપણું જીવન અલગ હોત?”
મીરાએ થોડું વિચારીને જવાબ આપ્યો.
“લાગ્યું છે. ઘણી વાર. પરંતુ હવે મને સમજાય છે કે આપણે જે બન્યું નથી, એની કલ્પનામાં આખું જીવન જીવી શકીએ નહીં. એ સમયે આપણે જે સમજતા હતા, એ પ્રમાણે નિર્ણય લીધા. એ નિર્ણયો સાચા હતા કે ખોટા, એનો જવાબ આજે મળ્યો હોય તો પણ ભૂતકાળ બદલાતો નથી.”

આરવે એની સામે જોયું.પંદર વર્ષથી એ જે જવાબ શોધતો હતો, એનો કોઈ સરળ જવાબ નહોતો.
પરંતુ કદાચ એને જવાબની જરૂર પણ હવે પહેલાં જેટલી રહી નહોતી.કેટલાક પ્રશ્નોનો ઉકેલ મળતો નથી. માત્ર એમની સાથે જીવવાની રીત બદલાઈ જાય છે.
બહાર વરસાદ થોડો ધીમો પડ્યો.
મીરા ઊભી થઈ.
“ચાલ, તને એક જગ્યા બતાવું.”

ગામની બહાર નદીના કિનારે એક જૂનું ઘર હતું.
આરવે દૂરથી જ એને ઓળખી લીધું.એ ઘર વર્ષો પહેલાં મીરાનું મનપસંદ સ્થળ હતું. એના પિતા ક્યારેક બાળકોને ત્યાં લઈ જતા. ઘરની પાછળ એક નાનું આંગણું હતું, જેમાં વરસાદ પડે ત્યારે માટીની સુગંધ આખા વાતાવરણમાં ફેલાઈ જતી.
હવે એ ઘર થોડું જર્જરિત થઈ ગયું હતું.
દીવાલો પર ભેજનાં નિશાન હતાં. છતના એક ખૂણેથી પાણી ટપકતું હતું. આંગણામાં ઘાસ ઊગી ગયું હતું.
આરવે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, “તું અહીં શું કરે છે?”
મીરાએ દરવાજો ખોલ્યો.
“આ ઘર મેં થોડાં વર્ષ પહેલાં ખરીદ્યું હતું.”
“કેમ?”
“કારણ કે મને લાગ્યું કે એક દિવસ અહીં પાછી આવીશ. હું હવે ગામની શાળામાં ચિત્રકામ શીખવું છું. બાળકોને ચિત્રો દોરતાં શીખવું ગમે છે. આ ઘરને નાનકડા કલા કેન્દ્રમાં ફેરવવાનું મારું સપનું છે.”
આરવે ઘરની અંદર નજર ફેરવી.
એક ખૂણામાં રંગોના ડબ્બા પડ્યા હતા. દીવાલ સામે કેટલાંક કેનવાસ ગોઠવેલાં હતાં. બારી પાસે એક ટેબલ પર બાળકોનાં ચિત્રો હતાં લીલાં ખેતરો, વરસાદમાં ભીંજાતાં વૃક્ષો અને રંગબેરંગી છત્રીઓ.
“તું ખરેખર ચિત્રકાર બની ગઈ,” આરવે કહ્યું.
મીરાના ચહેરા પર સંતોષનું સ્મિત આવ્યું.
“હા. થોડું મોડું થયું, પણ બની ગઈ.”
પંદર વર્ષ જુના ફોટા પરથી બનાવેલ એક ચિત્ર મીરાએ આરવને બતાવ્યું.

"શું તું આ ચિત્ર પુરું કરીશ?" મીરાએ પ્રશ્ન કર્યો.

એ જ ક્ષણે આરવે મીરાને બાથમાં પકડી લીધી અને ચોધાર વરસતા વરસાદમાં પંદર વર્ષનો વિયોગ પુર્ણ થયો.

મૌલિક વસાવડા