5મારા ટેબલ પર જ્યારે પણ વિશ્વ સાહિત્યના પાના ખૂલે છે, ત્યારે કોઈને કોઈ એવો ચહેરો અને કિસ્સો સામે આવી જાય છે જે એક લેખક અને સંશોધક તરીકે મને સ્તબ્ધ કરી દે છે. આજે મારી નજર ફ્રેન્ચ સાહિત્યના એક અતરંગી જાદુગર અને તેમની અદભુત નવલકથા પર અટકી ગઈ છે.
એક તરફ મારું ડિજિટલ ટેબલ છે જ્યાંથી હું તમારા સુધી આ વાર્તાઓ પહોંચાડું છું, અને બીજી તરફ ઇતિહાસનું એ ટેબલ છે જ્યાં બેસીને આ સાહિત્યકારોએ સાહિત્યનો સૌથી મોટો ચમત્કાર કર્યો હતો.
સાહિત્યની દુનિયામાં પ્રયોગોની કોઈ કમી નથી. કલમના જાદુગરો પોતાની કલ્પનાને કાગળ પર ઉતારવા માટે કેવા-કેવા અખતરા કરે છે, તેનું એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ ફ્રેન્ચ સાહિત્યમાં જોવા મળે છે.
શું તમે ક્યારેય એવી કોઈ આખી નવલકથા કલ્પના કરી શકો, જેમાં ભાષાના સૌથી મહત્વના અક્ષરનો ઉપયોગ જ ન થયો હોય? હા, ફ્રેન્ચ સાહિત્યના એક અતરંગી લેખકે આ અશક્ય લાગતું કામ કરી બતાવ્યું હતું.
વર્ષ ઓગણીસો ઓગણસિત્તરમાં ફ્રેન્ચ લેખક જ્યોર્જ પેરેકે એક નવલકથા લખી, જેનું નામ હતું 'લા ડિસપેરિશન' એટલે કે 'ગાયબ થઈ જવું'. આ આખી નવલકથા ફ્રેન્ચ ભાષામાં સૌથી વધુ વપરાતા સ્વર એટલે કે 'E' અક્ષર વગર લખવામાં આવી છે! આખી ચોપડીમાં ત્રણસો કરતાં વધુ પાના છે અને હજારો શબ્દો છે, પરંતુ લેખકે ક્યાંય પણ ભૂલથી પણ 'E' અક્ષર આવવા દીધો નથી.
આ કોઈ સામાન્ય રમત નહોતી, કારણ કે ફ્રેન્ચ ભાષામાં 'E' વગર વાક્ય બનાવવું એ પાણી વગર હોડી ચલાવવા જેવું અઘરું છે. લેખકે આખી વાર્તા એવી રીતે વણી કે તેમણે એવા જ શબ્દો શોધવા પડ્યા જેમાં 'E' ન આવતો હોય.
આ વાર્તાનું સૌથી મોટું રહસ્ય અને મજાની વાત તો એ છે કે, જ્યારે આ પુસ્તક પહેલીવાર બજારમાં આવ્યું, ત્યારે ઘણા ખરા સાહિત્યિક વિવેચકો અને વાચકો આખી નવલકથા વાંચી ગયા પણ તેમને ખબર જ ના પડી કે આમાં 'E' અક્ષર ગાયબ છે! તેઓ વાર્તાના રહસ્યમાં એટલા ખોવાઈ ગયા હતા કે પુસ્તકની આ અદ્ભુત વિશેષતા પર તેમનું ધ્યાન જ ન ગયું.
પાછળથી જ્યારે આ રહસ્ય પરથી પડદો ઊંચકાયો, ત્યારે આખું વિશ્વ લેખકની ભાષા પરની પકડ જોઈને દંગ રહી ગયું.
રસપ્રદ વાત એ છે કે જ્યારે આ પુસ્તકનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો, ત્યારે અનુવાદક ગિલ્બર્ટ અદૈરે પણ આ જ નિયમ જાળવી રાખ્યો. તેમણે પણ અંગ્રેજીમાં 'E' અક્ષરનો ઉપયોગ કર્યા વિના આખી નવલકથાનો પર્ફેક્ટ અનુવાદ કરી બતાવ્યો!
જ્યારે આપણે કહીએ છીએ કે સાહિત્યને કોઈ સીમાડા નડતા નથી, ત્યારે આવા અદ્ભુત સર્જનો જ ભાષાની શક્તિનો અસલી પરિચય કરાવે છે.
Stay tuned with
Dr Khyati Thanki
' નિશબ્દા '
Dr Khyati Thanki નિશબ્દા
