एकपात्री नाट्यछटा

चिमाजी अप्पाचा पश्चात्ताप

7

*पात्र: चिमाजी अप्पा पेशवे*
*स्थळ: शनिवारवाडा.*
*वेळ ~ मध्यरात्र.*

{*बाजीरावांची रिकामी गादी*
*कोपऱ्यात तेवती समई.*
*बाहेर पावसाची रिपरिप.*
*चिमाजी अप्पा थकलेल्या,*
*अपराधी पावलांनी प्रवेश करतात.}
*डोळे रात्रभर जागरणाने लाल.*

*{चिमाजी अप्पा:* *गादीसमोर हात जोडून उभा असतो)*

"दादा... आलो रे मी.
तुझा चिमाजी.
वसईचा किल्ला जिंकून आलो तेव्हा सारी पुण्यनगरी माझ्या नावाने जयजयकार करीत होती.
पोर्तुगिजांच्या चर्चमधली ती मोठी घंटा उचलून आणली...
विचार केला, पेशव्यांच्या पराक्रमाची साक्ष म्हणून भीमाशंकराला अर्पण करू यात."

*{कडवट हसतो.}*

"लोकांनी माझी मिरवणूक काढली.
"चिमाजी अप्पांचा विजय असो" म्हणत नगारे वाजवले.
पण दादा, ती घंटा वाजली तेव्हा माझ्या काळजातली घंटा कां थांबली नाही?
टण टण टण...
प्रत्येक आवाज मला विचारत होता —
"चिमाजी, भावाच्या संसाराची घंटा का वाजू दिली नाहीस?"

*{गादीपाशी बसतो. समईची वात सारखी करतो.}*

"बोलायचं होतं रे तुझ्याशी.
पण तू गेलास...
रावेरखेडीच्या मातीत
एकटाच, असहाय्य.
अन् मी इथे...
अपराधाच्या मातीत रुतलोय.
त्या घंटेसारखा जड झालोय दादा."

*{एक दीर्घ श्वास घेतो. डोळे मिटतो.}*

"आठवतं तुला दादा
बुंदेलखंडावरून तू मस्तानी वहिनींना घेऊन आलास. सगळा वाडा तुझ्यावर तुटून पडला.

आईसाहेब, बापूसाहेब, नानासाहेब...
आणि मी सुद्धा.
हो, मीच सगळ्यात पुढे होतो.
"पेशव्यांच्या कुळाला हे शोभत नाही" म्हणून गर्जना केली. धर्मशास्त्राची पुस्तकं उघडून दाखवली."

*{स्वतःच्या छातीवर हात मारून घेतो.}*

"अरे, पण कुठलं होतं ते शास्त्र?
ज्या शास्त्राने भावाच्या डोळ्यातलं पाणी दिसू दिलं नाही, ते कसचं शास्त्र?
तू वसईच्या मोहिमेवर होतास.
इकडे मी मस्तानी वहिनींना वाड्याच्या कोपऱ्यात कोंडलं.
पहारा बसवला.
त्या माऊलीच्या ताटात विष कालवायला सुद्धा कमी केलं नाही..."
*(गहिवरून)*
"देवा, मी माणूस होतो की राक्षस?"

*{उठतो. संतापाने फेऱ्या मारतो.}*

"तू परत आलास.
वसई जिंकल्याची बातमी कळली
तरी तुझ्या चेहऱ्यावर हसू नव्हतं.
फक्त माझ्याकडे पाहिलंस.
त्या नजरेत काय होतं रे दादा?
"चिमाजी, तू तरी माझा आहेस ना?" हाच प्रश्न होता ना? आणि मी...
मी मान खाली घातली.
कारण माझ्याकडे उत्तर नव्हतं.
मी घंटा आणली, किल्ला आणला...
पण भावाचं मन नाही जिंकलं."

*{गादीवर डोकं टेकवतो. ओक्साबोक्शी रडतो.}*

"मस्तानी गेली...
तिच्या मागोमाग तूही गेलास.
वैऱ्याच्या तलवारीने नाही रे...
आमच्याच कर्माने.
आमच्या संकुचित मनाने.
लोक म्हणतात बाजीराव उष्णतेने गेला.
अरे, ती उष्णता नर्मदेच्या पाण्याची नव्हती...
ती आमच्या तिरस्काराची होती!"

ती घंटा आज भीमाशंकरावर वाजते...
पण माझ्या मनातला अपराधाचा नाद काही केल्या थांबत नाही दादा."

*{एकदम शांत होतो. समईकडे पाहतो.}*

"आता काय उरलंय?
वसईचा विजय? ती घंटा
सरदारकी? ही गादी?
सगळं सगळं फोल आहे दादा.

तू नसताना सगळा शनिवारवाडा मला स्मशानभूमीसारखा भासतो."

*{कंबरेचा शेला सोडून गादीसमोर ठेवतो.}*

"हा घे तुझा चिमाजी.
आजपासून निशस्त्र. निःशब्द.
तुझ्या पाया पडतो दादा... मला माफ कर.
त्या घंटेचा प्रत्येक नाद
मला माझ्या पापाची
आठवण करून देतो.
मला माफ कर दादा,
मला माफ कर."

*{पुन्हा गुडघे टेकतो.}*

"आणि एक वचन देतो...
तुझा शमशेर. मस्तानीचा लेक.
त्याला मी माझ्या पोटच्या पोरासारखा जपेन.

त्याच्या कपाळावर "बास्टर्ड" चा शिक्का कुणी मारू शकणार नाही.

हा चिमाजी जिवंत असेपर्यंत नाही.
ही शपथ...
ही शपथ तुझ्या गादीची, या समईची,
त्या नर्मदेच्या पाण्याची,
त्या भीमाशंकराच्या घंटेचीही!"

*{समईची ज्योत थरथरते. दूरवर भीमाशंकराच्या घंटेचा मंद नाद ऐकू येतो.*
*चिमाजी अप्पा मान वर करून आकाशाकडे पाहतो. पावसाचा आवाज वाढतो. तो तसाच गुडघे टेकून बसून राहतो.}*

*{पडदा पडतो.}*



टीप: वसईच्या युद्धात चिमाजी अप्पांनी पोर्तुगिजांकडून जिंकलेल्या 5 घंटांपैकी एक मोठी घंटा आजही भीमाशंकर मंदिरात आहे. त्या घंटेचा नाद आणि चिमाजीच्या मनातील अपराधाचा नाद — दोन्हीचा विरोधाभास या नाट्यछटेत आणला आहे.

रंगमंचावर पार्श्वसंगीत म्हणून घंटेचा मंद आवाज वापरला तर परिणाम अजून गडद होईल. अजून काही बदल हवा का?

{रंगमंचावर सादर करतांना चिमाजीच्या आवाजातला चढ-उतार आणि भीमाशंकराच्या घंटेचा पार्श्वनाद नक्की वापरा. परिणाम खूप खोल होईल.}

Sudheer K